Add

Add

0

  

मुंबई (प्रतिनिधी):-ज्यांच्या पायाखाली जमीन नाही आणि डोक्यावर छत नाही, अशा भटक्या-विमुक्तांचं 'जगणं' म्हणजे आजही जगण्यापलीकडचंच. त्यांच्या स्वातंत्र्याला 65 वर्षं पूर्ण झाली,पण अद्यापही सगळ्यांची पालं एका जागी स्थिर झालेली नाहीत.शिक्षणामुळे वाहणारे सुधारणेचे वारे, त्यांच्या खोपट्यात अजूनही शिरलेले नाहीत. साहजिकच हा समाज आजही त्यांच्या जुन्याच रीतीरिवाजांत अडकून पडलेला आहे.जुन्याच अंधश्रद्धांत लडबडलेला आहे. अशीच या समाजातली एक क्रूर पद्धत म्हणजे कर्जफेडीसाठी बायको गहाण ठेवणे.जोपर्यंत कर्ज फिटत नाही,तोपर्यंत बाईने ज्याचं कर्ज त्याच्याकडे राहायचं. केवळ राहायचं नाही, तर बायकोप्रमाणे राहायचं आणि कर्ज फिटलं की पुन्हा आपल्या लग्नाच्या दादल्याकडं यायचं. 'बंदुक्या' भटक्या-विमुक्तांच्या पालावरच्या अशाच एका प्रथेवर नेमकं आणि हळुवार बोट ठेवतो.
एकाच पालावर राहणाऱ्या आवल्या ( नीलेश बोरसे) आणि तोलक (वासंतिका वाळके) यांचं एकमेकांवर प्रेम असतं. मात्र त्यांच्या लग्नाला होकार देताना, मुलीचा बाप असलेला डोरल्या(शशांक शेंडे) आवल्याच्या आईकडे सुरंगीकडे (अतिषा नाईक) देज (भटक्या समूहांत लग्नात मुलग्याऐवजी मुलगीकडच्यांना पैसे देण्याची पद्धत आहे, तिला देज म्हणतात) मागतो. देजाची अर्धी रक्कम सुरंगी लग्नात देते. मात्र उर्वरित रक्कम देण्यासाठी ती काही मुदत मागून घेते. परंतु देजाची पूर्ण रक्कम देण्याआधीच तिचा मृत्यू होतो. उरलेला देज मिळण्यासाठी डोरल्या जातपंचायत भरवतो. त्या जातपंचायतीत पंच डोरल्याला सांगतात की आताच्या आता पैसे भर नाहीतर, बायकोला गहाण ठेव. आवल्या डोरल्याला आणि पंचांना समजावण्याचा खूप प्रयत्न करतो. मी कसंही करुन देज फेडीन, असंही सांगतो. मात्र डोरल्या किंवा पंच ऐकत नाहीत. तेव्हा पालावरच वाढलेला बंदुक्या (नामदेव मुरकुटे) देजाची पाच हजार रक्कम रोख डोरल्याच्या हातात ठेवतो आणि तोलकला आपल्या बरोबर घेऊन जातो. खरंतर हा सारा प्रकार बंदुक्यानेच घडवून आणलेला असतो. कारण त्याचा तोलकवर जीव असतो... पुढे आवल्या देजाची रक्कम फेडतो का, तोलकला सोडवतो का, हे खूप महत्त्वाचे प्रश्न आहेत. मात्र त्यांच्या उत्तरासाठी थिएटरमध्ये जाऊन हा सिनेमाच पाहायला हवा!
अर्थात केवळ या प्रश्नांच्या उत्तरांसाठी नाही, तर भटक्या-वि‌मुक्तांच्या प्रश्नांची, त्यांच्या वर्तमान-भविष्याविषयी काहीएक अंदाज येण्यासाठीही हा सिनेमा पाहायला हवा. वेशीबाहेर असलेल्या अशा अनेकानेक समूहांपासून नागर समाज अजूनही कोसो दूर आहे. विशेषतः भटक्या-विमुक्त समूहांपासून. कारण यांचा कधीच एकाजागी मुक्काम नसतो. पण त्याम‌ुळेच ब्रिटिशांनी देशात ठिकठिकाणी सेटलमेंटस् उभारुन त्यांना आत कोंडलं आणि गुन्हेगार जमाती म्हणून त्यांच्यावर शिक्का मारला. मात्र तेव्हा त्यांच्यावर मारलेला शिक्का आजही पुसला गेलेला नाही. भारताला 1947 साली स्वातंत्र्य मिळालं,तरी हे भटके-विमुक्त समाज मात्र ब्रिटिशांनी त्यांच्यासाठी बांधलेल्या कोंडवाड्यातून मुक्त झालेले नव्हते. ते मुक्त झाले 31 ऑगस्ट 1952 ला.मात्र या कोंडवाड्यांतून ते मुक्त झाले तरी त्यांच्यावर गुन्हेगार समाज म्हणून मारला गेलेला शिक्का पुसला गेला नाही. आजही कुठल्या गावा-शहरांत चोरी झाली, दरोडा पडला... तर सगळ्यात आधी जवळपासच्या भटक्या-विमुक्तांच्या पालांवर पोलिसांची पहिली धाड पडते. त्यामुळे काही प्रमाणात त्यांची मानसिकताही तशीच बनली. त्याचंही प्रतिबिंब 'बंदुक्या'मध्ये नेमकं उतरलं आहे. सोनार-कुंभाराच्या मुलाने सराईतपणे दागिने नि मडकी घडवावीत, तशीच आपल्या मुलांनी चोरी करावी असंही त्यांना वाटून जातं.त्यामुळेच चोऱ्या माऱ्या करणारा आणि टेचात राहणारा बंदुक्या खल नायक असूनही एकप्रकारे नायक (अॅ‌ण्ट‌ि हिरो - प्रतिनायक) आहे. रुढार्थाने सिनेमाचे नायक-नायिका आवल्या आणि तोलक आहेत. परंतु प्रत्यक्षातला नायक बंदुक्याच आहे. सिनेमाला दिलेलं 'बंदुक्या' हे नावही हेच सूचित करतं आणि सिनेमाची मांडणीही तशीच आहे.
अनेकदा असे सिनेमे वातावरणनिर्मिती, भाषा, संवाद यामध्ये फसण्याची शक्यता असते. परंतु 'बंदुक्या' तसा फसत नाही. उलट गीतांसह, छायाचित्रण,पात्रनिवड याबाबीही आश्वासक आहेत. ‌विशेषतः यातल्या कलाकारांची कामं. बंदुक्याची भूमिका साकारणारा नामदेव मुरकुटे बंदुक्या कडक सादर करतो. त्याच्या समोर नायक-नायिकेच्या भूमिकेत असणारे नीलेश बोरसे आणि वासंतिका वाळकेही आपल्या भूमिका चोख बजावतात. मात्र डोरल्याची भूमिका साकारणारे शशांक शेंडे आणि सुरंगी साकारणाऱ्या अतिषा नाईक यांची विशेष दखल घ्यायला हवी. शशांक शेंडे अंतर्बाह्य डोरल्याच वाटतात, तर अतिषा नाईक खमकी सुरंगीच! क्वचित कधी त्यांचा बोलभांडपणा ( म्हणजे तसं असल्याचा आव) नाटकीही वाटतो. या सिनेमात जुन्नरकडची वापरलेली थेट बोली अगदी रोखठोक आहे आणि ती पात्रांच्या तोंडी शोभते, हेही संवादलेखनाचं मोठं यश आहे.
एकूण बंदुक्या म्हणजे गावाच्या वेशीबाहेर तात्पुरतं पाल टाकून जगणाऱ्या भटक्यांच्या जगण्याचा लसावि आहे.त्यांच्या बऱ्यावाईट प्रथांसह, त्यांच्या सामाजिक स्थानाचा काढलेला! महत्त्वाचं म्हणजे भटक्या-विमुक्तांच्या प्रश्नांचा मागोवा घेण्यासाठी आयुष्य वेचणाऱ्या दिवंगत रामनाथ चव्हाण यांच्या कथेवर हा सिनेमा आधारित आहे आणि तो त्यांच्या कथेला-कार्याला न्याय देतो.
कलावंत:- शशांक शेंडे, अतिष नाईक, नामदेव मुरकुटे, निलेश बोरसे
निर्माता :-राहुल मनोहर चौधरी

Post a Comment

 
Top